15 pierwszych w Muzeum Konsol Gier Video w Karpaczu — od Magnavoxa 1972 po Nokia N-Gage
Każdy ważny moment w historii gier video ma w naszym muzeum w Karpaczu swojego reprezentanta. Oto piętnaście eksponatów, które dosłownie ustawiły branżę.
W ciągu dziesięciu lat zbierania konsol stało się dla nas jasne, że niektóre eksponaty mają wagę większą niż inne. To nie są tylko kolejne sprzęty z lat 70. czy 80. — to są kamienie milowe, momenty, w których historia gier video zrobiła krok do przodu.
Postanowiliśmy je zebrać w jednej liście. Piętnaście „pierwszych", od pierwszej domowej konsoli świata po pierwszą hybrydę telefonu i konsoli. Każdy z tych eksponatów stoi w gablocie na najwyższym piętrze naszego muzeum w Karpaczu.
1. Pierwsza domowa konsola w historii świata — Magnavox Odyssey (USA, 1972)
Wrzesień 1972. Magnavox wypuszcza Odyssey — pierwszą konsolę, którą można było podłączyć do domowego telewizora. Wyświetlała tylko białe kropki i kreski; kolor i tło dawały kolorowe nakładki z mylaru, które przyklejało się do ekranu telewizora. Każda nakładka to inna gra.
Sprowadziliśmy ją z USA przez eBay. Czekaliśmy długo, żeby trafić idealny stan z kompletem nakładek. Cło było ogromne. Ale przyjechała w pełni działająca — i jest najstarszym eksponatem naszej kolekcji.
To od niej zaczął się cały rynek gier video.
2. Pierwsza popularna konsola z wymiennymi kartridżami — Atari 2600 (USA, 1977)
Magnavox miał karty-nakładki, ale dopiero Atari 2600 z 1977 roku sprawiło, że rynek na poważnie zaakceptował pomysł „kasety z grami". Wymieniasz kartridż, masz nową grę. Tysiące tytułów wyszło na 2600 — to był początek trzeciego co do wielkości katalogu w historii konsol.
Mamy w gablocie wersję v. Darth Vader z 1982 roku (czarna obudowa zamiast wcześniejszej drewnianej). Plus dwie inne odsłony Atari 2600 i Atari 2600 Junior. Cały tor 2600 stoi obok siebie.
3. Pierwsza popularna konsola przenośna — Game & Watch (Japonia, 1980)
Nintendo Game & Watch z 1980 roku to prekursor wszystkiego, co dziś nazywamy handheldem. Mała plastikowa konsolka z wbudowaną grą, podświetlanym ekranem LCD i zegarkiem. Każdy egzemplarz miał inną grę. Łącznie wyszło ich kilkadziesiąt w różnych wariantach.
Z Game & Watch wzięła się szkoła „małego sprzętu z dużą zabawą", która 9 lat później doprowadziła do powstania Game Boya.
4. Pierwszy popularny handheld z kolorowym ekranem — Sega Game Gear (Japonia, 1990)
Game Boy z 1989 roku miał ekran czarno-zielony. Rok później Sega wypuściła Game Gear — z kolorowym wyświetlaczem ciekłokrystalicznym, lepszym procesorem i znacznie lepszym dźwiękiem niż konkurent.
Wada: baterie. Game Boy żył 15 godzin na dwóch AA. Game Gear — 3-4 godziny na sześciu. Dla dziecka na wakacjach to była przepaść. Mimo lepszej technologii Game Gear nigdy nie dogonił Game Boya.
W naszej gablocie stoi pełnosprawny egzemplarz.
5. Pierwsza hybryda telefonu i konsoli — Nokia N-Gage (Finlandia, 2003)
Nokia N-Gage w 2003 roku był telefonem, który chciał być handheldem. „Taco phone" — z powodu sposobu trzymania przy uchu (jak meksykańskie taco). Sprzedaż słaba, ale Nokia była rok przed Apple z iPhonem — telefon-konsola był dobrym pomysłem. Wykonanie kulało.
Mamy oryginalnego N-Gage'a w gablocie. Większość polskich gości komentuje przy nim: „pamiętam reklamę! nikt tego nie kupił!" — i to chyba najlepsza recenzja, jaką N-Gage dostał.
6. Jedna z pierwszych europejskich konsol — Philips Tele-Spiel ES 2211 (Holandia, 1975)
Philips Tele-Spiel ES 2211 z 1975 roku to jedna z pierwszych konsol wyprodukowanych w Europie. Pong i jego warianty, kontrolery podłączone do kartridża (nie do konsoli — to ciekawostka), regulacja częstotliwości jako jeden z pierwszych modeli na rynku. Gra w badmintona w komplecie.
Ona jest w naszej gablocie razem z 19 innymi niemieckimi konsolami PONG-era — Mustang, Universum, Palladium, Interton, Black Point, Körting, Exclusiv, MBO Tele Ball, Intercord. To jest największa kolekcja zachodnioeuropejskich konsol PONG-era, jaką znajdziesz w Polsce.
7. Pierwsza polska konsola — UNITRA Tele-Set GTV 881 (Polska, 1977)
Pełna oficjalna nazwa: UNITRA Tele-Set GTV 881. Pierwsza polska konsola, wzorowana na serii Philipsa Tele-Spiel. Sprzedawana z określeniem „kometka" — bo gra generowała pewną przypadkowość lotu piłki, mającą imitować podmuchy wiatru.
W naszym muzeum mamy ją z oryginalną instrukcją obsługi i kartą gwarancyjną z numerem produkcyjnym z PRL. Papierki z tamtej epoki rzadko się zachowują — to rarytas.
8. Druga polska konsola, znacznie popularniejsza — AMEPROD TVG10 (Polska, 1978/80-1989)
UNITRA była pierwsza, ale AMEPROD TVG10 podbiła polski rynek. Produkcja zaczęła się we Wrocławiu (Elwro) na przełomie lat 70. i 80. — w 1983 roku przeniesiono ją do Krakowa (Ameprod). Dwa manipulatory (potencjometry obrotowe), gra w tenisa/hokeja/squasha, plus możliwość podłączenia pistoletu świetlnego.
Mamy w gablocie też wcześniejszy egzemplarz Elwro TVG-10 z 1978 — to jest dosłownie historia polskiej elektroniki użytkowej PRL.
9. Jedyna konsola z NRD — RFT TV SPIEL (NRD, 1980-1984)
Rzadkość niespotykana: konsola z Niemieckiej Republiki Demokratycznej. RFT TV SPIEL była produkowana w państwowych zakładach NRD w pierwszej połowie lat 80. Krótka produkcja, wąska dystrybucja głównie w bloku wschodnim. Dziś to jest egzemplarz, który mało kto w ogóle widział na żywo.
Mamy w gablocie. W Polsce więcej takich nie spotkasz.
10. Pierwsza konsola Nintendo — Color TV-Game 6 / CTG-BK 6 (Japonia, 1979)
Zanim Nintendo wymyśliło NES-a, FAMICOMA, Game Boya — w 1977 roku w Japonii pojawiła się Color TV-Game 6 (oficjalne oznaczenie: CTG-BK 6). To była pierwsza konsola w historii Nintendo. Sześć wbudowanych wariantów Pong-a, japońska produkcja, dystrybucja głównie w Japonii.
Większość ludzi nawet nie wie, że Nintendo zaczęło od konsoli typu PONG. W Karpaczu mamy oryginalny egzemplarz — to pierwszy zegarek tej maszyny do gier, która stała się największym graczem branży.
11. Pierwsza popularna przenośna od Nintendo — Game & Watch (Japonia, 1980)
To samo Game & Watch, o którym pisaliśmy w punkcie 3. Z perspektywy Nintendo: zanim był Game Boy, był Game & Watch. To z niego wyrosła cała dynastia handheldów Nintendo: Game Boy (1989), Game Boy Color, Game Boy Advance (2001), GBA SP (2003), Nintendo DS (2004), 3DS, Switch, Switch 2 (2025).
W naszej gablocie Game & Watch leży obok wszystkich swoich potomków.
12. Pierwsze popularne Atari w polskich domach — Atari 800 XL (USA, od 1983)
Pierwsze prawdziwe Atari (model 800) wyszło w 1979 roku. W polskich domach pojawiła się odświeżona, tańsza wersja: Atari 800 XL (od 1983). To jest ten sprzęt, na którym całe pokolenie polskich dzieci lat 80. zaczynało programowanie i pierwsze gry. Janusz Pelc napisał na Atari 800 XL kultową grę Robbo (1989).
Mamy 800 XL w komplecie. Plus 65 XE, 7800, XEGS, Jaguar — czyli pełna ewolucja marki Atari.
13. Komputer, na którym Elon Musk napisał swoją pierwszą grę — Commodore 64 (USA, 1982)
W 1984 roku dwunastoletni Elon Musk napisał na Commodore 64 grę Blastar — strzelankę kosmiczną w 167 liniach kodu BASIC. Sprzedał ją magazynowi „PC and Office Technology" za 500 dolarów.
To była pierwsza gra Muska. Pisał ją na Commodore 64 — tym samym sprzęcie, który mamy w gablocie w Karpaczu. (Pierwsza maszyna Muska była tak naprawdę Commodore VIC-20 z 1980, ale na C64 napisał tę słynną grę. Tu mamy C64 — najbardziej kultową maszynę Commodore w historii.)
C64 to też był mój własny pierwszy komputer. Magnetofon plus kartridż TURBO. Giana Sisters, Boulder Dash, Rick Dangerous, Bruce Lee. Tak samo, jak Elon Musk uczył się Basic-a w Pretorii — ja uczyłem się go w Polsce. Komputer egalitarny.
14. Jedyny domowy sprzęt z wbudowanym wektorowym ekranem — Vectrex (USA, 1982)
Większość konsol potrzebuje telewizora. Vectrex z 1982 roku miał własny wbudowany monitor — i był on wektorowy (zamiast pikseli rysował linie, jak w arcade'ach z lat 70. typu Asteroids czy Tempest). Żaden inny domowy sprzęt nigdy nie poszedł tą drogą.
Vectrex sprzedał się słabo (krachy na rynku gier video w 1983 roku zniszczyły wiele firm), ale dziś jest jedną z najbardziej kolekcjonerskich konsol epoki. Nie spotkasz drugiego takiego eksponatu w polskim muzeum.
15. Pierwsza poważna próba VR od Nintendo — Nintendo Virtual Boy (Japonia, 1995)
W 1995 roku Nintendo wypuściło Virtual Boy — handheld 3D, na którym grało się przez wizjer (jak peryskop). Czerwony monochromatyczny obraz, bóle głowy po 30 minutach, słabe gry. Sprzedaż 770 000 sztuk. (Game Boy: 118 milionów). Jedna z najsłynniejszych porażek w historii Nintendo.
Ale historycznie Virtual Boy to pierwsza konsumencka próba VR od dużego producenta. Nintendo o nim nie zapomniało. Lekcję wyciągniętą z Virtual Boya widać 22 lata później przy Switchu (2017): nie eksperymentuj, idź na pewne.
Wirtualny VR mamy w gablocie. Goście zatrzymują się przy nim na chwilę i mówią: „czerwony? czemu czerwony?". (Bo czerwone diody LED były wtedy najtańsze.)
Bonus — pierwsza japońska konsola „dla dziewczynek": Casio Loopy (Japonia, 1995)
Nie planowaliśmy 16. punktu, ale Casio Loopy zasługuje na wzmiankę. Wypuszczona w 1995 roku w Japonii, kierowana wprost do dziewczynek 8-15 lat. Konsola miała wbudowaną drukarkę naklejek termicznych — gracz mógł drukować naklejki ze swoimi postaciami z gier.
Sprzedała się tylko w Japonii, kilkanaście tysięcy sztuk. W Polsce to jest absolutny rarytas. Sprowadziliśmy ją w jednym z trzech naszych importów z Japonii. Goście, którzy ją widzą, zwykle nie wiedzą, że istniała.
Bonus 2 — pierwsze nośniki informacji cyfrowej: timeline w jednej sali
W naszej gablocie znajdziesz wszystkie najważniejsze nośniki, na których przez 50 lat przechowywano gry:
- Karty papierowe / nakładki — Magnavox Odyssey, 1972
- Wbudowana pamięć — większość konsol PONG-era, lata 70.
- Kartridże — Atari 2600, NES, SNES, Pegasus, Game Boy
- Kasety magnetofonowe — Commodore 64, ZX Spectrum
- Dyskietki 3,5 cala — Amiga 500
- Płyty CD — Sony PlayStation 1
- Płyty DVD — Sony PlayStation 2
- Karty pamięci — PSP, Nintendo DS
- Pobieranie cyfrowe — Sony PlayStation 4 (najmłodszy eksponat naszej kolekcji)
50 lat ewolucji nośników, w jednej sali. Pokoleniowy spacer.
Co z tym wszystkim zrobić
Każde z tych „pierwszych" stoi w gablocie na najwyższym piętrze. Każde ma swoją tabliczkę z opisem (po polsku, angielsku, niemiecku, czesku — Karpacz to miasto graniczne). Niektóre możesz zobaczyć podłączone i działające. Niektóre — z powodów konserwacyjnych — pozostają w gablocie do oglądania.
Jeśli interesuje cię historia gier video, jeśli kolekcjonujesz, jeśli pamiętasz UNITRĘ z piwnicy babci, Atari u kuzyna, Pegasusa od taty albo Game & Watch w plecaku do szkoły — przyjedź do nas. To miejsce powstało dokładnie dla ciebie.
Zobacz pełną kolekcję 127 eksponatów · Cennik · Bilet Dwa Muzea — można rozbić na różne dni
— Bartek i Magda, Muzeum Konsol Gier Video w Karpaczu